Melik Şah Büyük Selçuklu Sultanı

   (D.H.447-M.1055 İsfahan - V.H.485-M.1092 Bağdat)

    Büyük Selçuklu hükümdarı, Alim, Veli, Şehid, İlme ve Âlimlere Büyük Değer Veren, Adil Sultan.

    Büyük Selçuklu hükümdarı (1072-1092)  Künyesi: Ebü’l-Feth Celâlü’d-devle ve’d-dînMuizzü’d-dünyâve’d-dîn Kasîmüemîri’l-mü’minîn Melikşâh b. Alparslan. (H.9 Cemâziyelevvel, 447-M.6 Ağustos 1055 İsfahan’da dünyaya geldi. H. 485.-M.5 Kasım 1092’da Bağdat'ta şehit oldu.

    Büyük Selçuklu Devleti Hükümdarı. Hükümdarlık döneminde Büyük Selçuklu Devleti en geniş sınırlarına ulaştı. Sınırlar Anadolu'dan Umman'a Kafkaslardan Hindistan önlerine uzandı. Babası Sultan Alparslan’dır. Daha 9 yaşında iken babası Alparslan ona özel ilgi ve ihtimam gösterdi ve 1064 yılında Gürcistan seferine çıkarken oğlunu da yanında götürdü. Melikşah, Vezir Nizâmülmülk ile birlikte karargâhta kalıp babasına vekâlet etti. Sultan Alparslan, dedesi Selçuk’un mezarını ziyaret maksadıyla gittiği Cend şehrinden dönerken uğradığı Râdgân’da 1066 yılında düzenlediği törende Melikşah’ı veliaht ilân etti. (İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, X, 50)

    Sultan Alparslan, Malazgirt Muharebesi’nden önce de şehit olduğu takdirde yerine Melikşah’ın geçmesini vasiyet etti. (Ahbârü’d-devleti’s-Selcûkıyye, s. 33)

    Sultan Alparslan, Melikşah’ın da katıldığı Türkistan Mâverâünnehir seferi sırasında 20 Kasım 1072’de Yûsuf el-Hârizmî tarafından yaralanınca Nizâmülmülk’e ve kumandanlarına Melikşah’ı sultan tanıyıp itaat edeceklerine dair yemin ettirdi. Ayrıca Melikşah’a babası Çağrı Bey’in idaresindeki toprakları oğlu Ayaz’a, Kirman ve Fars’ı da kardeşi Kavurd Bey’e vermesini vasiyet etti; hânedan mensuplarının bulunduğu bölgelerde Melik Şah’a tâbi olarak hüküm sürmelerini istedi.

    Alparslan’ın ölümü üzerine toplanan devlet adamları ve kumandanlar 24 Kasım 1072’de 18 yaşında Melikşah’ı sultan ilân ettiler. (İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, X, 76; Bündârî, s. 46)

    Halife Kāim-Biemrillâh’ın, veziri Amîdüddevle İbn Cehîr ile gönderdiği hil‘atlerle Selçuklu tahtına çıkan Melik Şah, hem veliaht hem sultan ilân edilmesinde önemli katkıları olan Nizâmülmülk’ü vezirlik görevinde bıraktı. Cülûs bahşişi dağıtarak, ayrıca askerlerin maaşlarını arttırarak onların ve devlet adamlarının sevgisini kazandı. Babasının cenazesini Merv’de toprağa verdi. Abbâsî Halifesi Kāim-Biemrillâh 20 Mart 1073’te Bağdat’ta Sultan Melik Şah adına hutbe okuttu. 

    Melik Şah’ın hükümdarlığını kabul etmeyen amcası Kirman meliki Kavurd'u 17 Nisan 1073 tarihinde Hemedan yakınlarında yenerek esir etti. Savaş sonrası Kavurt Bey idam edildi, iki oğlunun gözlerine ise mil çekildi

    Melik Şah, Semerkant hanı II. Nasr'ın ele geçirdiği Tirmiz üzerine yürüdü. Fakat Nasr'ın yanına gelerek af dilemesi ve bağlılığını bildirmesi üzerine onu affetti. 1074 yılında Batı Karahanlı Devleti'ni Selçuklular'a bağladı. 1075'te Kafkasya'ya yönelerek Gürcistan'ın bazı bölgelerini ele geçirdi. Başkenti Rey'den İsfahan'a taşıdıktan sonra 1076'da Kafkasya'ya ikinci seferini düzenledi.

    1078 yılında da üçüncü seferini yaptı. Bu seferle Kafkas Dağları'ndan Hazar Denizi'ne kadar olan geniş bir bölge Selçuklu hâkimiyeti altına girdi.

    1077'de kardeşi Tutuş'u Suriye melikliğine tayin etti. Emir Porsuk'u da Anadolu'ya gönderdi. Suriye'de Atsız Bey ile Kutalmışoğlu Süleyman Şah'ın birer devlet kurmalarını önlemeyi amaçladı. Suriye meliki Tutuş bu dönemde Melik Şah’a karşı isyan eden Atsız'ı yakalayarak boğdurdu. Böylece Suriye Selçuklu Sultanlığının ilk hükümdarı oldu.

    1085 yılında Diyarbekir'i ele geçirmeleri sonucu Mervaniler Devleti yıkıldı. Ertesi yıl Suriye seferine çıkan Melik şah Urfa, Menbic ve Halep kalelerinden sonra Akdeniz'e dayandı. Buradaki denizden aldığı kumları İran'a götürüp babası Alp Arslan'ın mezarına serpti ve ''Babacığım! İşte sana müjde, henüz bir çocuk olarak bırakmış olduğun oğlun, Allah'ın izniyle dünyayı baştan sona fethetmiştir'' dedi.

    Melik Şah 1087’de Bağdat’a gitti ve başta halifenin veziri olmak üzere devlet erkânı tarafından karşılandı. Halife, Melikşah’a çeşitli hediyeler ve hil‘atler verdi; ayrıca ona doğunun ve batının hükümdarı olduğunu göstermek üzere iki kılıç kuşattı. Melikşah’ın kızı Mâh-Melek Hatun da Halife Muktedî-Biemrillâh ile bu sırada evlendi.

    Dönemi

    Melik Şah’ın hükümdarlık döneminde Büyük Selçuklu Devleti en geniş sınırlarına ulaşmıştır. Devletin sınırları Anadolu'dan Umman'a, Kafkaslardan Hindistan önlerine kadar uzandı. (10.000.000 km²) Melikşah'tan sonra Selçuklular eski gücüne kavuşamadı. 

SULTAN MELİKŞAH’IN EŞİ VE ÇOCUKLARI

    Sultan Melikşah 1064 yılında Karahanlı hanedanından Terken Hatun ile evlendi. Kardeşleri: I. Tutuş, Prenses Züleyha Hatun, Prenses Aise Hatun. Sultan Melik Şah’ın Ahmed, Berkyaruk, Dâvud, Muhammed Tapar, Sencer, Mahmud, Tuğrul ve Emîr Humâr adlı sekiz oğlu ile Gazneli veliahdı Mes‘ûd b. İbrâhim’le evlenen Gevher, Halife Muktedî-Biemrillâh ile evlenen Mâh-Melek ve Halife Müstazhir-Billâh ile evlenen Seyyide adlı üç kızı, ayrıca isimleri tespit edilemeyen iki çocuğu daha vardı.

SULTAN MELİKŞAH NASIL BİRİYDİ?

    Büyük Sultan Melikşah, orta boylu, geniş omuzlu, kuvvetli pazulu, biraz şişmanca idi. Toparlak bir sakalın çevrelediği, pembeye yakın, beyaz yüzü çok güzeldi. Çevikti. İyi ata biner ve her türlü silahı iyi kullanırdı. At sevgisi ve avcılığı meşhurdu. Attığı ok daima hedefini bulurdu. Savaş̧ esnasında bile ava çıkar, sayısı yüzleri bulan vahşi hayvan, kuş avlardı. Huzurunda tertip edilen at koşularını büyük bir haz ile seyrederdi.

SULTAN MELİKŞAH NASIL TANINIRDI?

    Maiyetinde, her zaman büyük bir ordu bulundurmuş̧, vefatına kadar hep birer birer ülke olan bölgeler fethetmiş̧, Afrika hariç, İslâm dünyasının her tarafında adını duyurmuştu. Fevkalade adaleti ile Sultanü’l-Âlem, Sultanü’l-A’zam ve Sultanü’l-Muazzam gibi şöhretlerinden başka es-Sultanü’l-Âdil diye de ün salmıştı. Öyle ki altındaki topraklarda yürürlükte tuttuğu adalet, yerli yabancı, Müslim, gayri Müslim bütün tarihçileri hayran bırakmıştır.

MUHTEŞEM MELİKŞAH

    Sultan Melikşah, Türk milletinin yetiştirdiği ender simalardan biri idi. Erken yaşta ölmesine rağmen fetihleri, icraatı, adaleti, mağlubiyetsizliği ve ihtişamı ile o “Muhteşem Melikşah” idi.

NİZAMİYE MEDRESELERİNİN KURUCUSU

    Sultan Melikşah 20 senelik saltanatında, devletin sınırlarını, Kaşgar’dan Batı Anadolu’ya, Kafkasya’dan Yemen’e kadar genişletti. Büyük bir devletin sultanı olmasına rağmen yumuşak tabiatlı idi. Sarayında daima devrin âlimleri ile sohbette bulunur ve kıymetli fikirlerini alırdı. Melikşah, bütün Selçuklu ülkelerini imar ettirdi ve halkı refaha kavuşturdu. Büyük şehirlerde Nizamiye medreselerini kurdu. İlim, Kültür, Ziraat, Sanayi ve ticaret çok ilerledi. 

    Nizâmü’l-Mülk onun hakkındaki düşüncelerini şöyle dile getiriyordu: Melikşah, dindarlık, âlimlere hürmet, zahidlere iyilik, fakirlere şefkat ve halka adalet gibi dünyada herkesin haiz olamadığı yüksek vasıflara sahip bir cihan hâkimidir. (Sadık Dana, İslam Kahramanları 2, Erkam Yay.)

    Sultan Melik Şah maharetle ata biner ve her çeşit silâhı büyük bir ustalıkla kullanırdı; çevgân oynamada da mahir olup ava çok düşkündü. Avladığı hayvanların boynuz ve tırnaklarından Bağdat-Mekke yolu üzerinde ve Mâverâünnehir’de yaptırdığı iki işaret kulesi meşhurdur. 

    Bilimsel ve kültürel faaliyetler onun döneminde zirveye ulaştı. Bağdat’ta Câmiu’s-Sultan adıyla bilinen bir cami, İsfahan’da bir rasathâne, çeşitli yerlerde köprü, ribât, imaret, bîmâristan, hisar ve kaleler; İsfahan, Basra, Nîşâbur, Herat, Merv, Belh, Musul ve Taberistan’da zengin kütüphanelere sahip Nizâmiye medreselerini yaptırdı. Merv’in etrafını surlarla çevirtti. Celâlî takvimi adı verilen güneş takvimini o hazırlattı. el-Mesâʾilü’l-Melikşâhiyyefi’l-ḳavâʿidi’ş-şerʿiyye adlı fetva mecmuası da muhtemelen Sultan Melikşah adına yazılmıştır. (Muhammed b. Muhammed b. Abdullah el-Hüseynî, s. 70-71).

    Abdülkerîm b. Hevâzin el-Kuşeyrî, Ebû İshak eş-Şîrâzî, İmâmü’l-Haremeyn el-Cüveynî ve Gazzâlî gibi âlim ve sûfîlerle Muhammed b. Selâme er-Rehâvî, KâşgarlıMahmud, Abdülkāhir el-Cürcânî, Garsünni‘me, Ebü’l-FethMahmûd, İbnü’l-Müferric es-Sermânî, Meymûn el-Vâsıtî, Ömer Hayyâm, Muizzî, Tuğrâî, Lâmiî, Ebü’l-Meâlî en-Nehhâs, İbnü’l-Hebbâriyye, Ebû Tâhir-i Hâtûnî, Zafer el-Hemedânî, Şehfûr b. Tâhir el-İsferâyînî gibi şair, âlim ve mühendisler onun himayesine mazhar olmuştur (Kafesoğlu, Sultan Melikşah, s. 172-195).

    Sultan hac yollarını emniyete aldığı gibi hacıların yollarda su sıkıntısıyla karşılaşmamaları için kuyular açtırıp sarnıçlar yaptırmıştır. Ticaret mallarından alınan meks gibi bazı vergileri kaldırdığı için ticaret erbabının ve halkın sevgisini kazanmıştır.(İbnü’l-Cevzî, IX, 69-74; Ahbârü’d-devleti’s-Selcûkıyye, s. 49-51; İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, X, 210-213; Bündârî, s. 68-69; İbnHallikân, V, 284-288).

Nizârî-İsmâilî Devletiyle Mücadeleler ve Hasan Sabbah’ın Zuhuru

    Hasan Sabbâh’ın Alamut’u işgal ederek burada bir devlet kurması da Sultan Melik şah döneminin önemli hadiselerden biridir. Hasan Sabbah kısa zamanda güç kazanmış ve Selçuklu Devleti’ni uzun süre meşgul etmiştir. Melik Şah, kendisinden sonra da Büyük Selçuklu Devleti’ni uzun süre meşgul eden Bâtınîler’le mücadeleyi bir devlet politikası haline getirdi.  Selçuklunun kudretli veziri Nizâmülmülk’ün Melik Şah’la birlikte İsfahan’dan Bağdat’a giderken vefatının da Hasan Sabbah’ın fedailerinden birinin eliyle gerçekleşmesi, son zamanlarında rakip ve düşmanlarının, ayrıca Terken Hatun’un kışkırtmaları yüzünden Nizâmülmülk ile Melik Şah’ın arası açılmış olduğundan vezirin katlinden sultanı sorumlu tutanlar olmuş, ancak Melik Şah yaralı durumdaki vezirin yanına gidip olayla hiçbir ilgisinin bulunmadığına dair yemin ettiği söylenir. 

    Birliğin Yeniden Sağlanması

    Sultan Melik Şah tahta oturur oturmaz hâkimi bulunduğu topraklardaki kargaşalar başta olmak üzere, Karahanlılar ve Gazneliler tarafından gerçekleştirilen ve topraklarını hedef alan saldırılarla mücadele etti, birliği kısa sürede sağlayıp seferlere başladı; Anadolu içlerinde de Selçuklu nüfuzunu arttırdı. Fetih harekâtı başta Kutalmışoğulları, Emîr Tutak ve Artuk Bey olmak üzere birçok Türkmen beyi tarafından sürdürülmekteydi. Bu dönemde Sakarya ırmağını aşarak İzmit’e kadar ilerleyen Artuk Bey Yeşilırmak ve Kelkit havzası; Mengücük Gazi Şebinkarahisar, Erzincan, Kemah ve Divriği; Saltuk Bey Erzurum ve Çoruh yöresi; Danişment Gazi de Sivas, Amasya, Tokat ve civarıyla Karadeniz sahillerinde faaliyette bulunuyordu. Sultan Melik Şah, Artuk Bey’i İran-Irak sınır bölgesindeki Hulvan’a (Luristan) gönderdi, onu Ahsâ ve Bahreyn’deki Karmatîler’i cezalandırmakla görevlendirdi. Artuk Bey bu görevini başarıyla yerine getirerek Sultan Melik Şah adına hutbe okuttu (469/1076-77).

    Melik Şah, babasının amcasının oğlu olan Kutalmışoğlu Süleyman Şah’a 1077’de resmen Anadolu melikliği fermanını gönderdi. Bu tarih, Türk tarihi açısından oldukça önemlidir çünkü Anadolu’daki Türk devleti bu tarihte kurulmuş sayılır.

    Melik Şah Anadolu’daki Türk fetihleriyle yakından ilgilenmiştir. Komutanlarından Atsız, Abbasi halifesini himayesine aldı, Fâtımîler’i Suriye’den, Filistin’den kovdu. Hicaz’ın (Kutsal Makamlar’ın) Şiî Fâtımîler’in nüfuzundan kurtulması, hutbenin eskisi gibi gene Abbasî Halifesi adına okunması, Büyük Selçuklu İmparatorluğu’nu daha güçlü kıldı.

    Başka bir devletle ölçülemeyecek şekilde dünyanın en büyük devletine sahip olan Melik Şah, Kafkasya’yı aldıktan sonra Maveraünnehir’e döndü. Bundan sonra yeni teşekkül eden Hasan Sabbâh’ın İsmailî tarikatına karşı kesin bir savaşa girişmeye, Mısır’ı alarak Fâtımîler’i yok etmeye karar vermişti ki (1092), veziri Nizamülmülk’ü İsmailîler öldürdüler. Bir ay sonra da Sultan Melikşah 37 yaşında Bağdat’ta öldü. Cenazesi başkenti İsfahan’a götürüldü, oradaki muhteşem türbesine gömüldü.

    Büyük Selçuklu İmparatorluğunun akıllara hayret veren devlet teşkilâtı Melik Şah zamanında en mükemmel derecesine erişmiş, Melik Şah «Sultanu’l-Âlem» (Dünya İmparatoru) diye tanınmıştır.

    Kutalmışoğlu Süleyman Şah, bir süre Birecik ve Urfa yöresinde fetihlerde bulunduktan sonra Melik Şah’ın Artuk Bey’i Anadolu’dan geri çağırmasını fırsat bilerek Türkmen gruplarının da desteğiyle Anadolu’da bir devlet kurma ümidine kapıldı. Bizans İmparatorluğu’ndaki taht kavgalarından faydalanarak İznik’i fethetti ve Anadolu Selçuklu Devleti’ni kurdu (1075, 1078, 1080); başta İzmit olmak üzere bütün Bitinya bölgesini ele geçirdi (1081). Süleyman Şah ile kardeşi Mansûr arasındaki çekişmelerden rahatsız olan Melik Şah, Emîr Porsuk’u Anadolu’ya gönderdi. Porsuk’un yardımıyla Mansûr’u bertaraf eden Süleyman Şah, Sultan Melik Şah’tan hükümdarlık menşuru alınca Anadolu’nun yegâne hâkimi oldu. Süleyman Şah, Antakya’yı fethettikten (477/1084-85) sonra Halep’e hâkimiyet meselesinden dolayı Tutuş’la yaptığı savaşta ölünce (18 Safer 479 / 4 Haziran 1086) Sultan Melik Şah, Cemâziyelevvel 479’da (Ağustos 1086) İsfahan’dan Halep’e hareket ederek şehri ele geçirdi. Bir süre sonra da Urfa’yı ve Antakya’yı aldı.

    Melik Şah 4 Zilhicce 479’da (12 Mart 1087) Bağdat’a gitti ve başta halifenin veziri olmak üzere devlet erkânı tarafından karşılandı. 17 Muharrem 480’de (24 Nisan 1087) muhteşem bir alayla dârülhilâfeye gelen sultan burada halife tarafından kabul edildi. Halife, Melik Şah’a çeşitli hediyeler ve hil‘atler verdi; ayrıca ona doğunun ve batının hükümdarı olduğunu göstermek üzere iki kılıç kuşattı (Bündârî, s. 81-82).

    Melikşah’ın kızı Mâh-Melek Hatun da Halife Muktedî-Biemrillâh ile bu sırada evlendi. Safer ayı ortalarına (22 Mayıs 1087) kadar Bağdat’ta kalan Melik Şah buradan İsfahan’a hareket etti.

    Süleyman Şah’ın ölümünden sonra onun vekil bıraktığı Ebü’l-Kāsım, Boğaziçi sahillerine kadar akınlarını sürdürmüş (479/1086) ve Sultan Melik Şah’ın gönderdiği Porsuk’un desteğiyle Bizans’a karşı başarılar elde etmişti. Ancak Ebü’l-Kāsım’ın bağımsız hareket etmesinden rahatsızlık duyan Melik Şah, İznik’i alması ve Ebü’l-Kāsım’ı bertaraf etmesi için önce Porsuk’u, Porsuk başarılı olamayınca da Emîr Bozan’ı görevlendirdi. Melik Şah’a tâbi olarak İznik’te hüküm sürmek isteyen Ebü’l-Kāsım 485 (1092) yılında Emîr Bozan tarafından öldürüldü.

Sultan Melik Şah 468’de (1076) Kafkasya seferine çıktı, Duvin ile Gence’yi Şeddâdî Emîri III. Fadlûn’dan alıp Savtegin’i buraya vali tayin etti. Savtegin, Gürcüler’le yaptığı savaşlarda mağlûp olunca Melik Şah 471’de (1078-79) Aras üzerinden Gürcistan’a girdi ve Somkheth bölgesini yağmaladı. Savtegin’e yardımcı kuvvetler bırakıp geri döndü. Fakat Savtegin’in Gürcüler karşısında yenilmesi üzerine Emîr Ahmed’i Arrân’a sevketti. Gürcü kralını mağlûp eden Emîr Ahmed Kars, Erzurum, Oltu ve Bizans’a tâbi bazı şehirleri ele geçirip bölgeyi Selçuklu topraklarına kattı (473/1080). Ertesi yıl Şavşat, Acara, Karthili, Ardanuç ve Trabzon’a kadar uzanan sahil bölgesi Selçuklu hâkimiyetine geçti (474/1081). 

    Gürcü Kralı II. Giorgi İsfahan’a giderek Melik Şah’a bağlılığını bildirdi. Sultan 478 yılı sonlarında (Şubat-Mart 1086) Kafkasya’ya yeni bir sefer daha düzenledi ve bölgeyi Selçuklulara tâbi kıldı. Mahallî hükümdarlar Melik Şah’ımetbû tanıdıklarını bildirdiler. Gence yöresi doğrudan merkeze bağlandı. Melik Şah, Azerbaycan genel valisi Kutbüddinİsmâil b. AlpsungurYâkūtî’yiArrân ve Kafkasya’nın idaresiyle görevlendirdi (483/1090).

Mekke ve Medine’de de Melikşâh Adına Hutbe Okunması

    Abbâsî hilâfet makamı Sultan Melik Şah’ın emirliğini tasdik ettiğinden birçok bölgede okunan hutbelerde onun adı da geçmekteydi; fakat aynı statüde Mısır Fâtımî devletinin başında bulunan Emir de bulunmakta olduğundan, Mekke-Medine’de okunan hutbelerde zaman zaman Melik Şah’ın, zaman zamansa FâtımîEmîrinin adı anılmaktaydı. Sultan Melik Şah’ın Hicaz bölgesinde de nüfuzunu arttırması vesilesiyle yeryüzünün en faziletli iki mescidinde okunan hutbelerde daimi olarak Sultan Melik Şah’ın adı anılmaya başlandı.(İbnü’l-Cevzî, VIII, 298, 304).

    Gevherâyin’in emriyle Türşek, Çubuk ve Yarınkuş Mekke ve Medine’de Selçuklu hâkimiyetini teyit ederek Halife Muktedî-Biemrillâh ve Melikşah adına hutbe okuttular. Yarınkuş kumandasındaki Selçuklu ordusu 485’te (1092) Yemen ve Aden’de Selçuklu hâkimiyetini tesis etti (İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, X, 203-204; Bündârî, s. 69).

VEFATI 

    Melik şah 1092 yılında Bağdat'a giderek Hicaz, Yemen ve Aden bölgesinin alınması için ordularını sefere hazırladı. Aynı yıl Mekke ve Medine ile Arabistan yarımadasının büyük kısmı ele geçirildi. Bir seferinde ava çıktığında zehirletilerek 20 Kasım 1092’de veziri Nizamü’l-Mülk’den otuz beş gün sonra; 38 yaşında şehit oldu. Yediği bir av etinden dolayı hastalanan ve ateşli hummaya yakalanan Sultan Melik Şah Bağdat’ta vefat etti. Kaynaklarda Melik Şah’ın av etinden zehirlendiği belirtildiği gibi onun Halife Muktedî-Biemrillâh, Terken Hatun veya Nizâmülmülk’ün adamları tarafından öldürüldüğü de rivayet edilir. Terken Hatun, veliaht şehzade Berkyaruk’un sultan olmasını engelleyip küçük yaştaki oğlu Mahmud’u tahta çıkarmak amacıyla Melik Şah’ın ölümünü gizledi. Bu yüzden cenaze namazı dahi kılınmayıp gizlice Şûnîziyye’de toprağa verildi. Daha sonra İsfahan’a götürülerek sultanın Şâfiî ve Hanefîler için yaptırdığı medresenin hazîresinde defnedildi. Melik Şah öldüğünde oğullarından Berkyaruk, Muhammed Tapar, Sencer ve Mahmud hayattaydı (Râvendî, I, 135; İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, X, 112, 122, 380 vd.;Reşîdüddin Fazlullāh-ı Hemedânî, s. 54).

    İslâmiyete büyük hizmetleri dokunan bu kahramanların hep şehadetle öldürülmesi, insanın aklına ister istemez bir sual getiriyor: Acaba bu büyük insanlar, son nefeste şehit olmak için dua mı ediyorlar?

    Tarihte sahne almış devlet adamlarının büyük kısmıyla ilgili olduğu gibi, Sultan Melik Şah’ın bu ani ölümü de yine suikast ihtimali açısından tartışmalara konu olmuştur ve bu tartışmalar günümüzde de halâ devam etmektedir. Allah’u Te‘âlâ kendisine rahmet eylesin.

    BİBLİYOGRAFYA
    Nizâmülmülk, Siyâsetnâme (nşr. vetrc. Mehmet Altay Köymen), Ankara 1999, s. 1, 10, 42, 43, 64, 66, 84, 104, 120, 156; Nizâmî-i Arûzî, ÇehârMaḳāle (nşr. Muhammed Kazvînî), Leiden 1327/1909, s. 41, 43, 45, 84; İbnü’l-Kalânisî, TârîḫuDımaşḳ (Amedroz), s. 106, 112, 115, 117-122, 151, 157; Azimî Tarihi: Selçuklularla İlgili Bölümler: H.430-538 (nşr. vetrc. Ali Sevim), Ankara 1988, s. 16, 20-22; Beyhakī, Târîḫ (Hüseynî), s. 102, 121, 124, 131, 375, 378; İbnü’l-Cevzî, el-Muntaẓam, VIII, 279, 294, 298, 304; IX, 69-74; Râvendî, Râhatü’s-sudûr (Ateş), I, 122-135; Ahbârü’d-devleti’s-Selcûkıyye (Lugal), bk. İndeks; İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, X, 50, 70-71, 76-80, 90, 92, 112-114, 122, 136-137, 144, 203-204, 210-213, 380 vd.;a.mlf., et-Târîḫu’l-bâhir fi’d-devleti’l-Atâbekiyyebi’l-Mevṣıl (nşr. AbdülkādirAhmedTuleymât), Bağdat-Kahire 1382/1963, s. 4-11, 16, 24, 73, 105, 108, 114, 134, 181; Bündârî, Zübdetü’n-Nusra (Burslan), s. 44-50, 52, 55-57, 65, 68-75, 81-84, 133, 233; Sıbtİbnü’l-Cevzî, Mirʾâtü’z-zamân (nşr. Ali Sevim), Ankara 1968, bk. İndeks; a.e. (trc. Ali Sevim, TTK Belgeler, XX/24 [1999] içinde), s. 1-75; İbnü’l-Adîm, Zübdetü’l-ḥaleb, II, 55-57, 69, 75, 84-85, 88, 96, 98-103, 105-109; İbnHallikân, Vefeyât, V, 283-289; Cüveynî, Târîh-i Cihângüşâ (Öztürk), III, 116, 120-124; Ebü’l-Ferec, Târih, I, 325-326, 328, 330, 332, 334; ReşîdüddinFazlullāh-ı Hemedânî, Câmiʿu’t-tevârîḫ (nşr. Ahmed Ateş), Ankara 1960, II/5, s. 39, 41, 42-56, 58, 61; Muhammed b. Muhammed b. Abdullah el-Hüseynî, el-ʿUrâżafi’l-ḥikâyeti’s-Selcûḳıyye (trc. Abdünnaîm M. Haseneyn - Hüseyin Emîn), Bağdad 1979, s. 55-71; Urfalı MateosVekayi-nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162) (nşr. vetrc. Hrant D. Andreasyan), Ankara 1962, s. 145-146, 169, 173, 176, 178-180, 183-184; Ahmed b. Mahmûd, Selçuknâme (haz. Erdoğan Merçil), İstanbul 1977, I, 115-165; II, 9-30; AnnaKomnena, Alexiad (trc. Bilge Umar), İstanbul 1987, s. 193-196, 201-207; Browne, LHP, II, bk. İndeks; G. le Strange, BaghdadDuringtheAbbasidCaliphate, Oxford 1924, s. 100-159, 162, 191, 239, 240, 288, 292, 322, 326, 338; M. Halil Yinanç, Türkiye Tarihi, Selçuklular Devri I: Anadolunun Fethi, İstanbul 1944, s. 85-156; İbrahim Kafesoğlu, Sultan Melikşah Devrinde Büyük Selçuklu İmparatorluğu, İstanbul 1953; a.mlf., “Melikşah”, İA, VII, 665-673; Abbas İkbâl-i Âştiyânî, Vizâret der ʿAhd-i Selâṭîn-i Büzürg-i Selcûḳī (nşr. M. TakīDânişpejûh – YahyâZükâ’), Tahran 1338 hş., bk. İndeks; Nasrullah Felsefî, ÇendMaḳāle-i Târîḫî ve Edebî, Tahran 1342 hş., s. 405-433; C. E. Bosworth, TheGhaznavids: TheirEmpire in AfghanistanandEastern Iran: 994-1040, Edinburgh 1965, s. 20, 84, 97, 108, 116, 171; a.mlf., “ThePoliticalandDynasticHistory at theIranian World (A.D. 1000-1217)”, CHIr., V, 66-102; ayrıca bk. İndeks; a.mlf., “Malik-S̲h̲āh”, EI2 (İng.), VI, 273-275; C. L. Klausner, TheSeljukVezirate: A Study of Civil Administration, 1055-1194, Cambridge 1973, bk. İndeks; Erdoğan Merçil, Kirman Selçukluları, Ankara 1989, bk. İndeks; B. Lewis, Haşîşîler (trc. Ali Aktan), İstanbul 1995, s. 40, 44, 65, 84; Ali Sevim – Erdoğan Merçil, Selçuklu Devletleri Tarihi: Siyaset, Teşkilât ve Kültür, Ankara 1995, s. 69-176, ayrıca bk. İndeks; Abdülkerim Özaydın, “Hasan Sabbâh”, DİA, XVI, 348-349.Abdülkerim Özaydın, ‘’Melikşah’’, DİA, c.XXIX; İbrahim Kafesoğlu, Büyük Selçuklu İmparatoru Sultan Melikşah, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul -1973; İbrahim Kafesoğlu, Selçuklu Tarihi, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul -1972; Osman Turan, Selçuklular Tarihi ve Türk-İslâm Medeniyeti, Turan Neşriyat Yurdu, İstanbul -1969ran